Bản Đoòng là nơi sinh sống của cộng đồng người Bru - Vân Kiều trong vùng lõi Vườn Quốc Gia Phong Nha - Kẻ Bàng đồng thời là điểm dừng chân trong hành trình trekking thám hiểm Hang Sơn Đoòng và Hang Én. Giữa những cánh rừng xanh thẫm và núi đá vôi gần như không có sự hiện diện thường xuyên của con người, ngôi làng nhỏ này tồn tại lặng lẽ như một điểm nhấn của hơi ấm giữa đại ngàn.
Con đường dẫn vào Bản Đoòng là chuỗi rừng rậm, dốc đá, và thung lũng nguyên sơ cách đường giao thông khoảng 3km. Khi ngôi làng xuất hiện, điều gây chú ý không chỉ nằm ở cảnh quan, mà còn ở sự hiện diện bền bỉ của một cộng đồng người Bru - Vân Kiều đã gắn bó sâu sắc với núi rừng. Những ngôi nhà sàn mộc mạc có hàng rào bao quanh, nhịp sinh hoạt bình dị và cách cộng đồng gìn giữ đời sống giữa rừng sâu đã tạo nên nhiều lớp chiều sâu văn hóa cho hành trình thám hiểm.
Giới thiệu chung về Bản Đoòng: Vị trí và lịch sử hình thành
Bản Đoòng nằm trong một thung lũng thuộc vùng lõi VQG Phong Nha - Kẻ Bàng, tỉnh Quảng Trị (trước sáp nhập là tỉnh Quảng Bình). Không gian sống biệt lập giữa rừng sâu đã sớm định hình nên một cộng đồng người Bru - Vân Kiều quen với nhịp sống chậm và tự cung tự cấp.
Người Bru - Vân Kiều ban đầu sinh sống ở sâu trong lãnh thổ nước Lào rồi dần di cư đến 2 bên sườn dãy Trường Sơn. Ở phía đông Trường Sơn (tức lãnh thổ Việt Nam), họ phân bố ở các vùng đồi núi các tỉnh Bình - Trị - Thiên xưa (ngày nay là Quảng Trị và Thừa Thiên Huế), và được xác định là đồng bào Bru - Vân Kiều.
Trong những năm tháng kháng chiến chống Mỹ, đồng bào Bru - Vân Kiều đã đóng góp to lớn trong công cuộc giữ gìn độc lập, hoà bình của dân tộc. Họ góp công trong công tác giao liên, dẫn đường, do thám để mở đường, tải đạn, gùi lương, v.v. Những người đồng bào gắn liền với núi rừng hiểm trở qua bao thế hệ, am hiểu địa hình rừng núi Trường Sơn trở thành một điểm tựa vững cùng bộ đội Trường Sơn kề vai sát cánh.
Bản Đoòng được hình thành vào năm 1992, do ông Nguyễn Soái Trắc cùng 5 người Bru - Vân Kiều từ huyện Quảng Ninh, tỉnh Quảng Bình cũ đến khai hoang, dựng nhà và sinh sống. Do nhà cửa, mùa màng ở bản làng cũ bị lũ cuốn trôi nên họ quyết tâm đi tìm vùng đất mới. Và nơi được chọn chính là một mô đất cao bên cạnh sông Rào Thương, thuộc khu vực Hung Đoòng (thung lũng Đoòng), vị trí của Bản Đoòng ngày nay. Ông Nguyễn Soái Trắc trở thành trưởng bản, người đã sáng lập ra Bản Đoòng.
Gần một thập kỷ sau, khi VQG Phong Nha - Kẻ Bàng được thành lập vào năm 2001, Bản Đoòng nằm trọn trong vùng lõi cần được bảo vệ nghiêm ngặt. Chính quyền địa phương đã vận động và hỗ trợ người dân di cư ra đồng bằng để đời sống ổn định hơn.
Tuy nhiên, dù cuộc sống còn nhiều thiếu thốn, phương tiện đi lại chủ yếu là đi bộ và điều kiện sinh hoạt hết sức hạn chế, người dân bản Đoòng vẫn chọn ở lại, gắn bó với mảnh đất đã dày công vun đắp. Chính quyền địa phương khoanh vùng diện tích sinh sống cho Bản Đoòng. Người dân có thể duy trì tập quán và canh tác trong phạm vi cho phép, đồng thời tham gia vào công tác bảo vệ rừng và di sản quê hương.
Qua gần 35 năm, từ một nhóm người ban đầu, Bản Đoòng đã phát triển thành cộng đồng gồm 11 hộ gia đình với 46 nhân khẩu. Các thế hệ tiếp tục sinh sống giữa vùng lõi Phong Nha - Kẻ Bàng như một phần văn hóa không thể tách rời của di sản thiên nhiên này.
Bản Đoòng là điểm dừng chân trong hành trình thám hiểm Sơn Đoòng
Trong các tour thám hiểm hang động tại Oxalis, hai tour Thám hiểm Sơn Đoòng và Khám phá Hang Én sẽ đưa du khách ghé thăm Bản Đoòng trước tiến sâu vào thế giới hang động tại VQG Phong Nha - Kẻ Bàng.
Từ đường Hồ Chí Minh nhánh Tây vắt ngang sườn núi, du khách sẽ trekking qua dốc Ba Giàn, vượt suối cạn và những lối mòn len sâu trong rừng già để vào đến thung lũng thấp thoáng những mái nhà. Quãng đường không quá dài nhưng đủ để cảm nhận rõ về khoảng cách địa lý với tiện nghi bên ngoài.
Đến Bản Đoòng, du khách sẽ dừng chân để nghỉ ngơi, ăn trưa và có thời gian quan sát đời sống thường nhật của cộng đồng Bru - Vân Kiều. Người dân trong bản trồng ngô, lạc, và có cả kế hoạch canh tác lúa nương (một loại lúa có khả năng phát triển mà không cần quá nhiều nước) để tự chủ lương thực. Những ngôi nhà sàn, hàng rào gỗ, khoảnh ruộng nhỏ và tiếng sinh hoạt vang lên giữa thung lũng tạo nên một không gian sống mộc mạc nhưng bền bỉ.
Bản Đoòng không hoàn toàn tách rời khỏi thế giới bên ngoài. Vào những dịp lễ hội, thanh niên trong bản lại vượt rừng sang các bản làng vùng biên giới lân cận để giao lưu, gặp gỡ, từ đó dựng vợ gả chồng và tiếp nối truyền thống văn hóa của cộng đồng. Chính những câu chuyện đời sống ấy khiến điểm dừng chân giữa rừng sâu này trở thành một lát cắt văn hóa trong hành trình thám hiểm.
Sau khi rời Bản Đoòng, du khách sẽ tiến vào Hang Én và cắm trại qua đêm tại một trong những bãi trại trong hang đẹp nhất. Bãi trại nằm trên bãi cát cạnh bên hồ nước ngầm trong xanh, nơi có ánh sáng tự nhiên chiếu rọi cả khoang hang động.
Từ đây, 2 tour thám hiểm sẽ đưa du khách đến những trải nghiệm và cung bậc cảm xúc khác nhau.
Ở tour Khám phá Hang Én kéo dài 2 ngày 1 đêm, đoàn thám hiểm sẽ chinh phục các dốc đá lởm chởm dẫn đến những khoang hang động nơi ánh sáng không thể chạm tới. Không gian tối dần, địa hình gồ ghề hơn khiến bước chân chậm hơn, kích thích hơn với từng lớp đá chồng xếp, những đoạn dốc đứng và các khối thạch nhũ hiện ra trong bóng tối dưới ánh đèn pin.
Lối đi với vô số khối đá thô có nhiều kích thước và hình dáng khác nhau sắp, xếp một cách ngẫu nhiên tạo nên những nấc thang đá khổng lồ, đưa du khách đến với cửa sau với chiều cao lên đến 110m và chiều rộng 120m, mở ra tầm nhìn xuống suối ngầm, khoảng trời sáng rực và rừng núi bao la. Lộ trình Khám phá Hang Én phù hợp với những người mới bắt đầu trekking hoặc muốn làm quen với địa hình rừng nhiệt đới để chuẩn bị cho hành trình thách thức hơn, như tour Thám hiểm Sơn Đoòng.
Tour Thám hiểm Sơn Đoòng kéo dài 4 ngày 3 đêm trong rừng sẽ mở ra một hướng trải nghiệm thử thách và chinh phục cao hơn.
Từ bãi trại Hang Én, đoàn sẽ đi xuyên qua hang động cửa ngõ này và tiếp tục băng qua thung lũng hoang sơ, chinh phục dốc đá vôi sừng sững để tiến vào Hang Sơn Đoòng.
Du khách sẽ chinh phục hang động khổng lồ gần 9km với chiều cao trung bình 200m, chiều rộng 160m, men qua những khối thạch nhũ to lớn tựa những ngôi nhà chọc trời như Hand of Dog, hành lang Hope and Vision, v.v.
Đoàn thám hiểm sẽ chiêm ngưỡng Hố sụt 1, còn được biết đến dưới tên Vọng Khủng Long. Nơi đây nổi tiếng với măng đá Wedding Cake trứ danh, nơi ánh sáng mặt trời chiếu rọi, ảo diệu như thế giới thần tiên. Tiếp đến là Hố sụt 2 - Vườn Địa Đàng, nơi khu rừng nguyên sinh hình thành ngay trong lòng hang sâu đến 200m hay hành lang Passchendaele dẫn đến Bức tường Việt Nam huyền thoại.
Tùy vào thể lực, mong muốn và ngân sách mà du khách có thể lựa chọn tour thám hiểm kết hợp ghé thăm bản Đoòng phù hợp. Để đặt tour, du khách cần truy cập Website Oxalis Adventure, đọc kỹ lịch trình và yêu cầu thể lực của tour Thám hiểm Sơn Đoòng hoặc Khám phá Hang Én.
Sau khi đã hiểu rõ lịch trình, du khách sẽ chọn lịch khởi hành còn trống phù hợp và điền đầy đủ thông tin về sức khỏe, thể lực để đội ngũ chuyên gia đánh giá và liên hệ tư vấn. Thông tin cá nhân sẽ được bảo mật nên du khách có thể yên tâm và đảm bảo cung cấp thông tin trung thực.
Đời sống Bản Đoòng thay đổi từ khi phát triển du lịch Phong Nha
Trước khi du lịch Phong Nha - Kẻ Bàng được biết đến rộng rãi, Bản Đoòng gần như tách biệt hoàn toàn với thế giới bên ngoài. Đường vào bản là những lối mòn xuyên rừng già và khó đi, mọi sinh hoạt phụ thuộc vào sức người.
Không điện, không sóng liên lạc, trường học là những mái tranh dựng tạm, thường xuyên hư hỏng mỗi mùa lũ về. Người dân sống chủ yếu dựa vào nương rẫy, trồng ngô, lạc, chăn nuôi gia súc, gia cầm để tự cung tự cấp và trao đổi nhỏ lẻ với thương lái miền xuôi. Cuộc sống gắn bó với rừng, nhưng luôn mong manh trước thiên tai.
Những thay đổi bắt đầu đến một cách chậm rãi, từ sự chung tay của chính quyền địa phương, cộng đồng du khách và đặc biệt là Oxalis cùng Quỹ Oxalis Foundation. Từ năm 2003, tuyến đường giao thông được nâng cấp, giúp việc kết nối với thị trấn thuận tiện hơn, dù người dân vẫn phải đi bộ khoảng 3km đường rừng để tiếp cận.
Đến năm 2007, hệ thống nhà vệ sinh tự hoại đầu tiên được xây dựng cho bản, đánh dấu bước cải thiện quan trọng về điều kiện sinh hoạt và vệ sinh môi trường.
Từ năm 2014, hệ thống dẫn nước sạch từ đầu nguồn được Oxalis đầu tư đưa về Bản Đoòng giúp đời sống hằng ngày bớt nhọc nhằn hơn. Quỹ Oxalis Foundation cũng duy trì các hoạt động hỗ trợ cộng đồng: cứu trợ lũ lụt, cung ứng lương thực mùa giáp hạt, hỗ trợ y tế và cấp học bổng hằng năm cho toàn bộ học sinh trong bản, v.v.
Từ năm 2008, bản Đoòng đã có trường học nhưng vẫn khá đơn sơ và thường xuyên bị mưa lũ làm hư hại. Năm 2015, Oxalis đầu tư xây dựng trường học mới, huy động 125 porter khuân vác khoảng 80 tấn vật liệu trong 600 công để xây dựng trường học Bản Đoòng cho thầy và trò Bản Đoòng yên tâm học tập.
Năm 2021, Viettel xây dựng 1 trạm phát sóng nhỏ ngay tại bản, các hộ dân bắt đầu sử dụng điện thoại di động. Các ngôi nhà trong bản có thêm điện năng lượng mặt trời để sử dụng vào những ngày nắng, hoặc tích điện để sử dụng buổi tối hoặc ngày mưa
Khi các tour thám hiểm Sơn Đoòng và Hang Én đi vào vận hành ổn định, Bản Đoòng dần trở thành điểm dừng chân quen thuộc trong hành trình. 3 hộ dân trong bản cho thuê nhà làm nơi nấu ăn, nghỉ trưa cho du khách, tham gia phục vụ hậu cần và từng bước có thêm nguồn thu nhập ổn định. Du lịch không làm thay đổi nếp sống gắn bó với rừng, mà mở ra một cách để cộng đồng tiếp tục ở lại, sinh sống và bảo vệ mảnh đất mà họ đã lựa chọn từ những ngày đầu gian khó.
Một vài lưu ý để trải nghiệm Bản Đoòng trọn vẹn hơn
Điều khiến nhiều du khách nhớ về Bản Đoòng không chỉ là vị trí biệt lập giữa rừng sâu, mà còn là sự hiện diện của con người trong không gian ấy. Người dân trong bản sống giản dị, cởi mở. Trẻ nhỏ thường tò mò và hào hứng khi gặp những đoàn trekking ghé qua. Chính những cuộc chạm mặt ngắn ngủi đó tạo nên cảm giác gần gũi hiếm thấy trong một hành trình thám hiểm.
Tuy nhiên, Bản Đoòng trước hết vẫn là nơi sinh hoạt thường ngày của một cộng đồng nhỏ, vì vậy sự tinh tế trong ứng xử luôn là điều đáng trân trọng. Việc xin phép trước khi chụp ảnh, đặc biệt với trẻ em, không chỉ thể hiện phép lịch sự, mà còn giúp cuộc gặp gỡ diễn ra tự nhiên và thoải mái hơn.
Trẻ em trong bản rất thân thiện, khi gặp đoàn thám hiểm sẽ lễ phép chào kèm theo nụ cười tươi và ánh mắt vừa ngây thơ pha chút hiếu kỳ với người lạ. Tuy nhiên, du khách cũng cần lưu ý là không nên cho trẻ con và cả người dân trong bản tiền hay quà bánh để tránh việc hình thành thói quen không tốt về sau. Nếu du khách hảo tâm muốn hỗ trợ hoặc tặng quà, vui lòng liên hệ Oxalis Foundation hoặc Hướng dẫn viên để được hỗ trợ.
Bên cạnh cách giao tiếp với người dân trong bản, sự chuẩn bị phù hợp cũng góp phần giúp quãng đường trekking và trải nghiệm tại Bản Đoòng thoải mái hơn. Quần áo trekking gọn nhẹ, nhanh khô và giày có độ bám tốt giúp việc di chuyển qua dốc rừng, suối và các lối mòn an toàn hơn.
Rời Bản Đoòng để tiếp tục băng rừng, nhiều du khách đi chậm lại một chút. Sau khi tận mắt thấy cách người dân sống giữa núi rừng, việc giữ gìn cảnh quan dường như trở thành điều hiển nhiên. Mang rác ra khỏi rừng, tránh tác động vào cây cối hay suối nguồn không còn là nguyên tắc cần nhắc, mà là phản xạ tự nhiên của người vừa đi qua một không gian sống thực sự. Đó cũng là cách hành trình thám hiểm nối dài sự tôn trọng dành cho mảnh đất và cộng đồng đã gắn bó với nơi này suốt nhiều thế hệ.
