Nguồn gốc tên gọi sông Son – Dòng sông của những truyền thuyết và sự tích
Sông Son dài 35km, chảy từ địa phận thị trấn Phong Nha đến thị xã Ba Đồn. Như một người con bản địa đã thông thuộc phong thổ, nó kinh qua đồi núi hoang vu, chảy trong hang động đá vôi hơn 7km, ôm trọn làng mạc nương đồi rồi hợp lưu với sông Gianh đổ ra biển lớn.
Dòng chảy liên tục trong hàng trăm, hàng nghìn năm, qua bao thế hệ con người. Con sông lặng lẽ tô điểm cho vẻ đẹp của núi rừng Trường Sơn, chứng kiến bao sự kiện lịch sử gắn liền với Phong Nha – Kẻ Bàng và lưu giữ riêng cho mình những câu chuyện về cái tên độc đáo mà đầy chất thơ.
Một trong những truyền thuyết nổi tiếng nhất về sông Son chính là câu chuyện về mối tình ngang trái giữa một cô con gái nhà giàu và một chàng trai nghèo trong làng. Họ đem lòng yêu mến nhau nhưng bị gia đình hai bên phản đối kịch liệt. Định kiến môn đăng hộ đối của xã hội phong kiến đã trở thành rào cản ngăn đôi bạn trẻ nên duyên chồng vợ. Cuối cùng, đôi tình nhân đã cùng nhau gieo mình xuống dòng sông vào một ngày nước lũ tràn về để giữ trọn lời hẹn ước. Kể từ đó, hằng năm cứ đến mùa mưa lũ, dòng nước cuồn cuộn đỏ thẫm dâng cao lại nhắc người dân trong làng nhớ về câu chuyện tình yêu ngang trái nhưng một lòng sắt son của cặp đôi ngày nào. Tên gọi sông Son – biểu tượng của sự tình yêu chung thuỷ từ đó ra đời.
Theo góc nhìn khoa học, trong nhiều tư liệu địa lý và lịch sử từ thời xa xưa như Đại Nam nhất thống chí và Đồng Khánh dư địa chí đã chỉ ra rằng thượng nguồn sông Son có vùng núi tên là Châu Sơn có nhiều mỏ châu thổ. Đây là một loại khoáng sản có màu nâu đỏ, khi mài với nước tạo ra chất lỏng màu đỏ dùng làm mực chấm trong khoa cử, màu vẽ tranh,v.v. Hằng năm khi đến mùa lũ, nước mưa rửa trôi đất đá trên núi, cuốn theo dòng khoáng chất màu nâu đỏ trôi theo dòng nước nhuộm đỏ cả dòng sông. Người dân thấy cứ đến mùa lũ là nước lại chuyển từ trong xanh sang nâu đỏ nên đặt tên là sông Son.
Tuy vẫn có nhiều truyền thuyết và cách lý giải khác về tên gọi của dòng sông, hai câu chuyện kể trên vẫn được người dân làng Phong Nha truyền tai nhau đến tận bây giờ.
Tuy nhiên, đã từ lâu lắm rồi dân làng Phong Nha không còn được nhìn thấy màu nước đỏ như son đỏ nữa. Nước sông chỉ chuyển màu vàng đất và đục ngầu, như màu của đất bazan hoà vào nước lũ. Tuy vậy, tên gọi sông Son đã khắc ghi vào bản đồ đất nước và chính trong tâm khảm của những người con vùng đất ấy.
Vai trò của sông Son trong kinh tế và văn hóa – lịch sử Phong Nha
Cầu nối đến các hang động nổi tiếng
Du khách đến Phong Nha thường bị mê hoặc bởi màu nước trong xanh như chiếc gương khổng lồ soi bóng trời mây và núi non trùng điệp của sông Son. Người ta xem sông Son là một mạch máu giao thông, là cầu nối với nhiều hang động và điểm đến nổi danh trong khu vực như động Phong Nha, động Tiên Sơn, hang Tối, suối nước Moọc,v.v.
Du khách sẽ thích thú khi ngồi trên chiếc du thuyền, ngắm nhìn dòng sông trong vắt thấu tận đáy, thưởng ngoạn cái phong cảnh bình dị của làng quê, để rồi chìm đắm vào khung cảnh chăn trâu cày ruộng, gánh nước tưới tiêu của những người nông dân.
Thời xa xưa, người dân ở đây chủ yếu sống bằng nghề làm nông và đi rừng. Cuộc sống của họ khá bấp bênh, thu nhập không ổn định và phải thường xuyên đối mặt với nguy cơ từ mùa lũ. Nhưng rồi vương quốc hang động ở Phong Nha – Kẻ Bàng dần được hé lộ. Du lịch phát triển mạnh mẽ mà sông Son lại nằm trong tuyến giao thông huyết mạch dẫn đến nhiều hang động. Bến phà Xuân Sơn và nhiều tuyến du lịch đường thủy trên sông Son tấp nập những chiếc thuyền chở khách nối đuôi nhau.
Làng nghề cá trắm sông Son
Trên đường tham quan, thi thoảng người ta lại bắt gặp những bóng thuyền đơn sơ chất đầy rong rêu. Không ít du khách thấy lạ lẫm với những người nông dân gầy gò, chèo thuyền đi vớt rêu từ khi mặt trời chưa ló dạng đến giữa trưa nắng cháy. Đấy là những người nuôi cá đang vớt thức ăn cho cá trắm.
Hơn 400 hộ gia đình ở Thị trấn Phong Nha, xã Hưng Trạch, và xã Liên Trạch đã gây dựng nên một làng nghề nuôi cá trắm nức tiếng trên sông Son với hơn 800 lồng và cung cấp ra thị trường gần 300 tấn cá trắm mỗi năm. Họ nuôi cá trong lồng bè nổi trên sông, nhờ vào nguồn nước sạch tự nhiên và nguồn thức ăn dồi dào từ rong, rêu, tảo từ sông Son. Nhờ vậy mà hương vị của cá trắm sông Son đặc biệt tươi ngon, thịt chắc và ngọt. Hằng năm, vào dịp lễ 30/4, người ta lại tổ chức cuộc thi cá trắm sông Son như một nét văn hóa đáng tự hào.
Chứng nhân lịch sử thầm lặng
Bên cạnh vẻ đẹp nên thơ, sông Son còn mang một ý nghĩa lịch sử quan trọng, như chứng nhân thầm lặng âm thầm ghi dấu biết bao gian khổ, hy sinh, và sự kiên cường của những con người đã can đảm chiến đấu vì độc lập tự do của dân tộc.
Từ năm 1966, cùng với động Phong Nha và bến phà Xuân Sơn, sông Son đã từng là tuyến giao thông đường thủy huyết mạch, nơi vận chuyển lương thực, vũ khí, thuốc men được vận chuyển tiếp tế cho chiến trường miền Nam. Khi phát hiện ra bộ đội ta cất trữ vũ khí, cơ giới, và lương thực,v.v trong động Phong Nha để vận chuyển qua bến phà Xuân Sơn vào buổi tối, không quân Mỹ đã trút bom, bắn phá dọc bến phà đến cửa động.
Bom đạn ác liệt, hy sinh vô số nhưng những người chiến sĩ Trường Sơn quả cảm vẫn không kề chùn bước. Với khẩu hiệu “động là nhà, bến phà là trận địa”, những chiến sĩ đã chiến đấu quên mình, kiên quyết bám trụ trận địa để đảm bảo chi viện kịp thời cho miền Nam ruột thịt.
Ngày nay, trận địa trên bến sông Son ngày nào đã được xây dựng nên Di tích lịch sử Bến phà Xuân Sơn để tưởng nhớ tri ân những anh hùng liệt sĩ đã chiến đấu quên mình vì độc lập của dân tộc.
Các hoạt động vui chơi trên sông Son
Du thuyền trên sông Son
Một trong những hoạt động du lịch nổi tiếng hàng đầu ở sông Son chính là đi du thuyền tham quan động Phong Nha. Du khách có thể đến bến thuyền Xuân Sơn ở trung tâm du lịch để mua vé tham quan và vé thuyền để tham quan động Phong Nha. Những người lái đò địa phương sẽ đưa du khách ngược dòng băng qua những nương ngô xanh mướt và làng mạc bình yên để tham quan hang động nổi tiếng. Hành trình sẽ đưa du khách đến cửa động để bắt đầu tham quan lòng núi đá vôi, khám phá vẻ đẹp kỳ ảo của những khối thạch nhũ lung linh trong động Phong Nha.
Bên cạnh du thuyền tham quan tự túc, một số công ty du lịch cũng phục vụ các tour du thuyền trên sông với những điểm đến đa dạng như động Tiên Sơn, hang Tối, suối nước Moọc, các làng nghề truyền thống ven sông,v.v.
Tham quan làng nghề truyền thống
Một trong những nét văn hoá nổi bật nhất ở sông Son chính là các làng nghề lâu năm, được những người con sinh ra và lớn lên trên mảnh đất này bảo tồn, duy trì, và phát triển. Ngày nay, hội nhập cùng nhịp điệu phát triển của du lịch địa phương, những ngôi làng cổ và làng nghề cũng mở cửa đón chào du khách tham quan.
Đầu tiên phải nói đến là làng Gia Hưng, một ngôi làng cổ nổi tiếng với nghề làm bánh và nấu rượu truyền thống. Du khách đến đây sẽ được giới thiệu về quy trình nấu ra những chum rượu quê thơm lừng hay cách làm ra thứ bánh đa giòn giòn thơm thơm ăn hoài không ngấy. Làng Gia Hưng còn nổi tiếng với những nhà thờ công giáo được xây bằng gỗ vô cùng độc đáo, nơi du khách sẽ được tham quan, chụp ảnh, và chiêm ngưỡng những tác phẩm kiến trúc cổ điển ấn tượng trên nền gỗ.
Điểm đến tiếp theo là làng nghề nuôi cá Xuân Tiến. Với trang trại nuôi cá trắm “cực Organic” ngay trên sông Son, nơi đây sẽ khiến du khách phải ngạc nhiên về quy mô và quy trình chăn nuôi chẳng khác gì cá sinh tồn ngoài tự nhiên. Có lẽ điểm khác biệt lớn nhất là chúng to ú hơn hẳn và người ta có thể chọn bắt con mà mình thích một cách dễ dàng.
Chèo kayak khám phá sông Son
Với những du khách thích vận động và muốn tự do khám phá sông Son, hoạt động chèo kayak ngược sông sẽ là một điểm nhấn cho chuyến du lịch Phong Nha đáng nhớ. Cảm giác tự tay điều khiển chiếc thuyền nhỏ len lỏi vào các nhánh sông, tận hưởng khung cảnh thiên nhiên kỳ vĩ và hoang sơ chắc chắn sẽ là một kỷ niệm khó quên.
Du khách có thể thuê thuyền kayak/SUP ở bến thuyền Chày Lập Riverside (khu vui chơi đối diện Chày Lập Farmstay) để chèo dọc sông Chày, qua cầu treo Chày Lập rồi xuôi ra sông Son để thưởng ngoạn phong cảnh sông nước hữu tình.
Lễ hội truyền thống trên sông Son
Du khách đến Phong Nha và khoảng cuối tháng 4 sẽ có cơ hội tham dự lễ hội đua thuyền truyền thống sông Son được tổ thức thường niên với chặn đường đua kéo dài từ 4 – 6 km. Các đội thi xuất phát từ bến thuyền trung tâm du lịch đến cầu Xuân Sơn, qua ngã ba sông Chày rồi quay lại bến thuyền.
Hòa cùng không khí sôi nổi nhộn nhịp của lễ hội truyền thống, du khách sẽ được chiêm ngưỡng những màn thi đấu kịch tính của các đội chơi. Cảnh tượng những chiếc thuyền rồng truyền thống của dân tộc lao vun vút trên dòng sông quê hương, những tiếng hô vang của các chiến binh hòa cùng tiếng hò reo cổ vũ từ những những người dân chất phát và du khách thập phương tạo nên một bức tranh văn hoá sáng rực giữa lòng di sản.
Lễ hội đua thuyền truyền thống và lễ hội cá trắm sông Son được tổ chức vào dịp lễ 30/4 hằng năm, thu hút khách tham quan đông đảo
Lễ hội cá trắm sông Son cũng được tổ chức cùng khoảng thời gian nên du khách có thể kết hợp tham quan và thưởng thức những món ăn ngon được chế biến từ đặc sản trứ danh của sông Son.
Thưởng thức các món đặc sản ở Sông Son
Ẩm thực sông Son là một điểm nhấn không thể lẫn vào đâu được. Khó ai có thể quên được cái vị đậm đà của cá trắm nướng riềng mẻ, hương vị dai ngọt pha chút cay nồng của gà nướng muối cheo, hay cái cảm giác bê trong tay bát lẩu gà nóng hổi, thơm phưng phức trong những ngày đông rét buốt. Còn biết bao nhiêu là món ngon không tả xiết như gỏi cá trắm, lươn um chua, lươn om chuối đậu, v.v.
Ẩm thực là cái hồn của quê hương!
Những món ăn dân dã miền quê đã chinh phục biết bao thực khách gần xa và giữ một vị trí quan trọng trong lòng những người con của Phong Nha để rồi khi nhớ lại, họ lại ước ao được nếm lại cái hương vị mộc mạc mà lôi cuốn ấy.
Du khách muốn thưởng thức trọn vẹn hương vị của ẩm thực Phong Nha có thể tham khảo các nhà hàng Chày Lập Farmstay – nổi bật với món chả cá trắm sông Son và gà nướng muối cheo, Commander Lodge, Nhà bè Nổi sông Son, v.v.
Thời gian lý tưởng để du lịch Sông Son
Mỗi mùa sông Son lại mang một vẻ đẹp riêng. Ví như mùa khô (từ tháng 3 – tháng 8), nước sông Son trong xanh nhìn thấu tận đáy, sóng nước lăn tăn được chiếu rọi bởi ánh nắng vàng ươm khiến cả dòng sông trong như một khối ngọc bích sáng rực.
Đến mùa mưa (từ tháng 9 – tháng 11), nước sông dâng cao, chảy xiết và thay màu nâu đỏ.
Từ tháng 12 – tháng 2, dòng sông trở lại trong xanh, dịu hiền nhưng lại mang chút hơi lạnh của mùa đông. Lúc này mặt nước tỏa ra làn khói mờ ảo hoà quyện cùng màn sương sớm tạo nên một mộng cảnh hư hư ảo ảo giữa đời thường.
Gợi ý một số khách sạn và homestay gần sông Son
- Commander Lodge: Cách bến thuyền Xuân Sơn chỉ 1km, khách sạn tọa lạc ngay trung tâm thị trấn Phong Nha và nằm gần sông Son mang đến cho du khách một không gian tiện nghi, hiện đại, với không gian mở hướng ra hồ bơi và sân vườn xanh mát.
- Oxalis Home: Cách bến thuyền Xuân Sơn khoảng 1.8km, Oxalis nằm cạnh bờ sông Son, có view hướng thẳng ra dòng sông yên bình và núi rừng xanh thẩm. Khách sạn có cả phòng private và phòng dorm với giá cả phải chăng.
- Phong Nha Memory Homestay: Homestay có không gian thoáng đãng, view sông núi tuyệt đẹp và cung cấp nhiều hoạt động thể thao như đạp chèo kayak/SUB trên sông Son và xe đạp miễn phí.
- Hồ Khanh Homestay: Homestay có thiết kế gần gũi với thiên nhiên, chỉ cách bến thuyền Xuân Sơn 3km và có view nhìn thẳng ra sông Son và quang cảnh núi non hùng vĩ. Điểm độc đáo ở đây là chiếc cầu trượt tốc đưa du khách lao vút xuống dòng sông mát lạnh.
Chày Lập Farmstay nằm ngay cạnh sông Chày (gần ngã ba giao nhau giữa sông Son và sông Chày), là nơi du khách có thể thưởng thức đặc sản Phong Nha ngay giữa làng quê yên bình, nghỉ ngơi trong một không gian tuyệt đẹp, đạp xe tham quan làng quê và trải nghiệm chèo kayak và SUP dọc sông Chày.
Chày Lập Farmstay còn nằm ở vị trí đắc địa, gần nhiều điểm du lịch nổi tiếng tại Phong Nha như cầu treo Chày Lập (2km), Sông Chày hang Tối (3.4km), Hava Thung Lũng Ngọc Bích (3.4km), Suối Nước Moọc (6km), động Thiên Đường (10km), Di tích lịch sử đường 20 Quyết Thắng (14km), v.v.
Du khách có thể chèo kayak dọc sông Chày, check-in cầu treo Chày Lập và khung cảnh đồi nương mộc mạc hai bên bờ sông hoặc đi du thuyền ngược dòng sông Son đến sông Chày để tham quan nhiều điểm đến nổi tiếng dọc tuyến đường thuỷ.
