Cá trắm sông Son – Sản vật giữa miền đất khô cằn
Cá trắm sông Son sinh trưởng ngay giữa làn nước trong xanh thơ mộng, bắt nguồn từ những dòng sông ngầm chảy qua 7km trong hang động đá vôi. Nước sông Son trong vắt, mang màu xanh ngọc bích đặc trưng của núi rừng Phong Nha.
Tuy nước sông Son nghèo sản vật, ít phù sa, không mấy thuận lợi cho phát triển nông nghiệp nhưng bù lại nguồn nước sạch, không bị ô nhiễm tạo nên môi trường sinh trưởng tốt cho cá trắm. Sông Son còn là nguồn cung cấp rong, rêu, tảo, và sinh vật phù du, là nguồn thực ăn tự nhiên cho cá trắm. Nhờ môi trường sống organic mà chất lượng thịt cá chắc, ngọt, và thơm không khác gì cá được đánh bắt ngoài tự nhiên.
Đặc điểm của cá trắm sông Son là thân dài và thon, lớp vảy cứng cáp ánh lên ánh bạc và phần bụng cá trắng phao, thường được nuôi khoảng 2 – 5 năm, trọng lượng trung bình khoảng 5kg. Nếu được nuôi lâu năm (khoảng 5 năm trở lên), trọng lượng cá trắm có thể đạt đến 13kg và to hơn nữa.
Thành phần dinh dưỡng của cá trắm sông Son giàu đạm, canxi, sắt, và nhiều axit béo omega-3, vitamin nhóm B và các khoáng chất thiết yếu. Ăn cá trắm thường xuyên sẽ giúp cải thiện sức khỏe của xương, tim mạch, mắt, hỗ trợ hoạt động của hệ thần kinh và góp phần tăng cường hệ miễn dịch. Chính vì vậy, cá trắm sông Son được khuyến khích sử dụng cho nhiều đối tượng như người cao tuổi, trẻ nhỏ, người ăn kiêng hoặc đang trong quá trình hồi phục sức khỏe.
Làng nghề cá trắm sông Son – Ngành kinh tế mũi nhọn tại Phong Nha
Dọc theo dòng sông Son thơ mộng, hình ảnh những lồng bè nuôi cá trắm nằm rải rác, trải dài xa tít đã trở thành biểu tượng quen thuộc, ghi dấu sự đổi thay mạnh mẽ của làng quê miền di sản. Từ những lồng cá thô sơ ban đầu, làng nghề cá trắm sông Son đã phát triển thành một ngành kinh tế mũi nhọn và góp phần làm phong phú thêm nền văn hoá và ẩm thực Phong Nha.
Quá trình phát triển làng nghề cá trắm sông Son
Nghề nuôi cá trắm trên sông Son đã có tuổi đời đến hơn 70 năm. Tuy nhiên, những ngày đầu, người dân chưa mấy mặn mà với nghề nuôi cá mà chủ yếu kiếm sống bằng việc đi rừng, canh tác nông nghiệp thô sơ hoặc xa xứ mưu sinh.
Ở cái mảnh đất núi non hiểm trở, bốn bề núi đá vây quanh, hè thì nắng đổ lửa, gió lào khô hạn, đông thì rét cắt da cắt thịt, người ta khó có thể mưu sinh nếu không đi rừng tìm lâm sản. Đến mùa lũ, sông Son lại còn dâng nước lên cao, chảy xiết gây thiệt hại không nhỏ cho làng mạc, ruộng nương.
Từ năm 2003, khi du lịch Phong Nha phát triển mạnh, du khách đổ về đông đúc, nhiều quán ăn, nhà hàng cá trắm sông Son, khách sạn, resort mọc lên kéo thị trường cá trắm bắt đầu sôi động. Người dân nhìn thấy tiềm năng của nghề nuôi cá trắm nên bắt đầu phát triển ngành nghề này. Hầu hết các hộ dân dọc sông Son đều có lồng nuôi cá, nhà nuôi nhiều nhất đã nuôi đến 3 lồng.
Ban đầu, người dân dùng tre, gỗ để kết thành lồng rồi bọc lưới xung quanh. Sau nhiều năm bị mưa lũ làm hư hại, người dân đã cải tiến thành lồng bè bằng sắt, bọc lưới và ghép với thùng phuy để bè kiên cố hơn. Mỗi bè có thể tích khoảng 20 khối, chứa được 200 – 300 con cá giống.
Hằng ngày, người dân chèo thuyền đi vớt rong rêu trên sông về cho cá ăn. Họ đi từ sáng sớm, lúc tờ mờ sáng, vớt khoảng 2 tiếng cho đầy thuyền để cá ăn cả ngày. Vào mùa lũ, nước chảy xiết nên khó vớt rong, người dân sẽ chặt cây chuối, cỏ, và củ sắn để làm thức ăn cho cá.
Khi cá ngày một lớn và số lượng lồng bè phát triển mạnh, lượng rêu tảo tự nhiên trên sông cũng hạn chế dần. Có hộ phải đi vớt rêu 2 – 3 lần một ngày, lúc giữa trưa và khi chập tối. Khi cá lớn lên sẽ được chia lồng để cá có không gian sinh trưởng rộng rãi hơn.
Nếu năm 1990 xã Sơn Trạch chỉ có khoảng 80 lồng bè thì đến năm 2023, trên toàn sông Son đã có đến 829 lồng bè, cung cấp đến gần 300 tấn cá cho thị trường. Khung cảnh hàng trăm lồng bè lấp xấp trên sông, kéo dài hàng chục km và những chiếc thuyền ngược xuôi chở đầy rêu tảo đã in hằn vào nét đẹp đời thường của làng quê Phong Nha.
Tiềm năng kinh tế của cá trắm sông Son
Trung bình cá trắm nuôi được 2 năm sẽ đạt trọng lượng 5kg, bán được với giá 100.000 VNĐ/kg. Sau thu hoạch người dân có thể thu lãi được khoảng 50 triệu đồng/lồng cá. Nhà nào muốn nuôi cá to hơn để bán được giá cao thì có thể kéo dài lên đến 5 năm.
Từ tháng 4 – tháng 8 là mùa du lịch cao điểm ở Quảng Bình nên thị trường càng sôi động, dù nhiều hộ cung ứng đến 1 – 3 tạ cá mỗi tháng vẫn thường xuyên bị cháy hàng. Thị trường bán lẻ lên đến 130.000 VNĐ/kg trong khi chủ lồng bán sỉ cho thương lái nhà hàng, khách sạn giá đến 110.000 VNĐ.
Bên cạnh nghề nuôi cá, nghề lái cá, thu mua cá sỉ từ người nuôi để rồi đem giao cho các quán ăn, nhà hàng cá trắm, khách sạn, resort ở Quảng Bình cũng mang lại nguồn thu đáng kể. Kẻ bán người mua tấp nập, có người mỗi ngày thu mua đến 200 – 300 kg cá trắm vào mùa du lịch.
Hằng năm, làng nghề cá trắm sông Son cung ứng đến khoảng 300 tấn cá chất lượng cho thị trường, trở thành ngành kinh tế mũi nhọn của Phong Nha với doanh thu gần 30 tỷ đồng.
Từ chỗ không có việc làm ổn định, người dân Phong Nha dần cải thiện đời sống và nâng cao ý thức bảo vệ môi trường. Cả một dòng sông dài đến 35km, làng nghề nuôi cá ngày càng mở rộng mà nước sông không hề bị ô nhiễm, dòng nước vẫn trong xanh không hề lẫn rác.
Vì sao nuôi cá trắm dễ nhưng sau hơn 50 năm mới phát triển?
Ngày nay, nhìn thấy làng nghề phát triển mạnh, lại có lịch sử lâu đời (từ năm 1950), người dân cũng chia sẻ cách nuôi cá trắm không khó nên không ít người đã thắc mắc:
“Nuôi cá trắm dễ vậy thì sao không phát triển từ sớm?”
“Người dân chỉ cần đi vớt rêu tảo hằng ngày chứ đâu phải đổ hàng chục tỷ vào thức ăn như các nhà bè trên sông ở miền Tây đâu mà ngại lỗ?”
Nhưng mấy ai hiểu được tình cảnh của người dân Phong Nha thuở ấy. Vốn liếng mua cá giống đối với những người phải canh tác nông nghiệp thủ công trên đất đai cằn cỗi không phải là con số nhỏ. Họ còn phải đổ bao công sức, chăm bẵm đàn cá từng ngày trong ít nhất 2 năm ròng giữa trời đất nắng mưa khắc nghiệt, thiên tai hằng năm, trong khi đầu ra lại chẳng mấy ổn định.
Có những năm lũ lụt triền miên, nước sông dâng cao cuồn cuộn, đến mức nhà cửa còn khó mà giữ được thì huống gì mấy cái lồng cá trôi nổi trên sông. Nhìn lồng cá mình chăm chỉ nuôi ròng rã mấy năm trời, nay sắp thu hoạch được, sắp có một khoảng tiền kha khá thì lại bị nước lũ cuốn trôi đi hết, ai mà không xót xa như đứt từng khúc ruột.
Vì lẽ ấy mà dù nghề nuôi cá trắm không khó nhưng không phải ai cũng đủ kiên trì để đầu tư công sức vào một lồng bè bấp bênh theo con nước.
Lễ hội cá trắm sông Son – Biểu tượng ẩm thực Phong Nha
Từ năm 2016, thị trấn Phong Nha và Trung tâm du lịch Phong Nha Kẻ Bàng đã phối hợp tổ chức cuộc thi “Cá trắm sông Son” vào dịp lễ 30/4 – 1/5 hằng năm. Cuộc thi nhằm tôn vinh nghề nuôi cá trắm truyền thống và quảng bá thương hiệu cá trắm sông Son và là sân chơi gặp gỡ, giao lưu giữa các hộ nuôi cá.
Cuộc thi được chia thành nhiều phần thi như thi bắt cá, thị thái thức ăn cho cá, và nổi bật nhất là phần thi “cá to cá đẹp”. Các tổ dân phố dự thi sẽ chọn con cá to, khoẻ, và đẹp nhất đặt vào bể kính để ban giám khảo đánh giá. Con cá giành chiến thắng phải đảm bảo có trọng lượng nặng nhất, thân cá đẹp và không bị dị tật, bụng cá không bị rách, vảy sáng bóng. Cho đến hiện nay, con cá trắm to nhất được ghi nhận là 13kg.
Sau phần thi “Hoa hậu cá trắm”, các đội chơi sẽ trổ tài chế biến một mâm tiệc từ 3 – 5 món ăn được làm từ cá trắm. Ngoài các món phổ biến như cá trắm kho nghệ, gỏi cá trắm, cá trắm nướng riềng mẻ,… người dân còn sáng tạo không ít món ăn độc đáo khiến ban giám khảo và du khách trầm trồ.
Lễ hội không chỉ dừng lại ở một cuộc thi mà còn là nơi kết nối cộng đồng, khuyến khích phát triển kinh tế xanh, giảm thiểu tác động đến môi trường nước và rừng núi. Sự kiện thường niên này đã góp phần đưa cá trắm sông Son trở thành biểu tượng ẩm thực độc đáo gắn liền với thương hiệu du lịch Phong Nha – Kẻ Bàng.
Các món ăn ngon từ cá trắm sông Son
Không chỉ là “báu vật” sông Son, cá trắm còn được người dân Phong Nha chế biến thành nhiều món ăn đặc sản hấp dẫn, mang hương vị mộc mạc nhưng đầy cuốn hút. Dưới đây là những món ăn nhất định bạn phải thử khi ghé thăm vùng đất di sản này.
1. Chả cá trắm sông Son – Món Signature của Chày Lập Restaurant
Món chả cá trắm tại Chày Lập Restaurant nổi bật với lớp vỏ vàng ruộm, thơm nức mùi thì là, tiêu, hành và nước mắm cốt nguyên chất. Cá trắm được lọc kỹ xương, xay nhuyễn rồi trộn với thịt nạc dăm và các loại gia vị bản địa, sau đó ép dẹp thành miếng và chiên giòn. Vị béo ngậy của thịt cá hòa quyện cùng độ dai sần sật và mùi thơm của gia vị khiến món ăn này trở thành món “signature” níu chân bao thực khách.
2. Gỏi cá trắm
Gỏi cá trắm là món ăn đặc trưng trong các bữa tiệc quê. Cá trắm được làm sạch, lọc mỏng, trộn với thính gạo rang, sả, lá chanh, ớt và các loại rau rừng. Ăn kèm với bánh tráng và nước chấm đậm đà làm từ cá băm nhuyễn, món ăn mang đến cảm giác vừa lạ miệng, vừa hài hòa và kích thích vị giác.
3. Cá trắm kho riềng
Cá trắm kho riềng là món ăn đậm đà, dễ gây “nghiện”. Cá được ướp với nước mắm nhĩ, nghệ tươi, riềng giã nhỏ rồi kho trong nồi đất liu riu suốt vài tiếng đồng hồ. Thịt cá săn chắc, thấm đẫm hương vị cay nồng và mùi thơm của riềng, ăn cùng cơm nóng thì không gì sánh bằng.
4. Cá trắm nướng riềng mẻ
Đây là món ăn dân dã nhưng đầy hấp dẫn. Cá trắm được tẩm ướp với mẻ, riềng, sả, ớt rồi nướng trên bếp than hồng cho đến khi da vàng giòn. Khi thưởng thức, thực khách sẽ cảm nhận được vị béo của cá, độ thơm cay của riềng mẻ hòa quyện trong từng thớ thịt.
5. Canh xương rồng cá trắm
Canh xương rồng cá trắm là một món độc đáo của người dân Phong Nha. Xương rồng được gọt sạch vỏ, luộc qua cho bớt nhớt rồi nấu cùng cá trắm và cà chua. Vị chua thanh của xương rồng hòa quyện với vị ngọt của cá tạo nên một món canh thanh mát, giải nhiệt ngày hè và rất bổ dưỡng.
Thưởng thức cá trắm sông Son tại nhà hàng Chày Lập
Tại Chày Lập Farmstay, du khách sẽ trải nghiệm nghỉ dưỡng giữa thiên nhiên yên bình và thưởng thức những món ăn mang đậm hồn quê Phong Nha – nơi ẩm thực gắn liền với núi rừng, sông suối và văn hóa địa phương.
Các món signature tại nhà hàng Chày Lập sẽ khiến thực khách nhớ mãi bởi hương vị mộc mạc, đậm đà và cách chế biến tinh tế từ nguyên liệu tươi mỗi ngày. Cá trắm sông Son là “ngôi sao” của bàn ăn, được chế biến thành chả cá trắm dai ngọt, kho riềng đậm đà hoặc nấu canh chua cá trắm với xương rồng thanh mát.
Bên cạnh đó, gà nướng muối cheo, ốc suối xào lá lốt, thịt heo thảo mộc xào xả ớt, lẩu gà chua cay,… đều là những món đặc trưng tại nhà hàng Chày Lập.
Không gian ăn uống tại Chày Lập Farmstay gần gũi, thoáng mát, mở ra hướng núi rừng hoặc vườn xanh mướt, tạo cảm giác thư thái, dễ chịu. Sau bữa ăn, du khách có thể thong thả uống trà, cà phê, thư giãn bên hồ bơi, quầy bar hoặc trải nghiệm đạp xe tham quan làng quê và chèo kayak dọc sông Chày tĩnh lặng.
Đặc biệt, Chày Lập Farmstay có vị trí gần nhiều điểm đến nổi tiếng ở Phong Nha như Sông Chày Hang Tối (3,5km), thung lũng Hava (3.5km), Suối nước Moọc (6km), động Thiên Đường (9km), Hang Chỉ Huy (15km), v.v.
Cá trắm sông Son không chỉ là món ngon đặc trưng của Phong Nha, mà còn là kết tinh của thiên nhiên và bàn tay cần mẫn của người dân vùng di sản. Giữa bao món hấp dẫn, cầu kì, cá trắm sông Son vẫn lặng lẽ giữ cho mình một vị trí riêng – mộc mạc, chân chất mà đầy cuốn hút.
Trong hành trình khám phá thiên nhiên, văn hoá, và ẩm thực Phong Nha Kẻ Bàng, du khách có thể dừng chân ở Chày Lập Farmstay (chỉ cách động Thiên Đường 10km) để nghỉ ngơi, thả hồn giữa làng quê mộc mạc và thưởng thức các món ăn ngon từ cá trắm sông Son.
